Amerika Birləşmiş Ştatlarında (ABŞ) 2024-cü il noyabrın 5-də keçirilən prezident seçkiləri son dövrlərin ən mübahisəli və çəkişməli seçkilərindən biri kimi tarixə düşdü. Donald Tramp deyirdi ki, Demokratlar Partiyasının namizədi Kamala Harris seçkidə qalib gəlsə, Üçüncü Dünya müharibəsi başlayacaq və demokratiya sona çatacaq. Harris tərəfi də Trampın qalib gəlməsinin fəlakət olacağını iddia edirdi.
Dünyanın ən böyük hegemon dövləti olan ABŞ-də keçirilən seçkiləri istər-istəməz hər kəsi narahat edirdi. Hazırda Ukrayna-Rusiya müharibəsinin gələcəyinin necə olacağı, Cozef Bayden administrasiyasının İsrailə qeyd-şərtsiz silah və siyasi dəstəyinin Tramp administrasiyaları dövründə davam edib-etməyəcəyi və Çinlə gərginliyin davam edib-etməyəcəyi kimi bir çox qlobal geosiyasi parametrlər gərgin rejimdə müzakirə olunur.
Seçkilərdə Trampın qalib gəlməsinə baxmayaraq, Amerika cəmiyyəti tarixində heç vaxt olmadığı qədər parçalanmış görünür. ABŞ seçkilərində keçmiş siyasətçilərin namizədlərə dəstək ifadə etməsi ümumi ənənədir. Ancaq bu seçkilərdə qeyri-adi şəkildə Teylor Svift və Beyonse kimi müğənni və sənətçilər, hətta İlon Mask kimi milyarderlər də kampaniyalarda birbaşa öz namizədlərinə dəstək ifadə etməkdən çəkinmədilər.
Corc Volker Buş dövrünün şahin vitse-prezidenti, keçmiş respublikaçı Dik Çeyninin Demokratlar Partiyasının namizədini dəstəklədiyini bəyan etməsi, Demokratlar Partiyasının keçmiş üzvü, müstəqil namizəd kiçik Robert Kennedinin isə Trampın lehinə namizədliyini geri götürməsi bu seçkilərin gözlənilməz hərəkətləri idi.
ABŞ-də həllini gözləyən əsas problemlər
Dünya 20 Yanvardan sonra Trampın qlobal sistemi necə formalaşdıracağını maraqla gözləsə də, seçkidə yalnız amerikalılar səs verib və onları daha çox daxili məsələlər narahat edir. Məsələn, ABŞ-də əksər universitetlər ödənişli olduğundan, yüz minlərlə universitet məzununun kredit borcu var.
Bu borclar üzrə faizlərin davamlı olaraq yığılması vəziyyəti, minimum əmək haqqının artırılıb-artırılmayacağı, inflyasiya ilə əlaqədar yaşayış xərclərinin artması, sabit gəlirləri olanların dolanmaq üçün birdən çox işdə işləmək məcburiyyətində qalması, ev qiymətlərinin gəlirlərə nisbətdə qeyri-mütənasib artması və kreditlərin gələcəyi, mühacirlərin hüquqi statusunun daha sərt qaydalarla tənzimlənib-tənzimlənməyəcəyi və xüsusilə hər kəsin münasib ödənişlə münasib tibbi sığortaya sahib olması kimi məsələlər, şübhəsiz ki, ABŞ seçicilərini xarici siyasətdən daha çox narahat edir.
Lobbilərin və namizədlərin xarici siyasət üstünlükləri
ABŞ-də yaşayan yəhudilər və müsəlman ərəblər üçün Trampın xarici siyasət üstünlükləri yerli siyasət üstünlüklərindən daha vacibdir. Məsələn, İsrailə qeyd-şərtsiz dəstək istəyən yəhudilər bir tərəfdən Amerika-İsrail İctimaiyyətlə Əlaqələr Komitəsi (AIPAC) kimi böyük çətir lobbi təşkilatları vasitəsilə siyasətçiləri brendləşdirir, digər tərəfdən, yüksək səviyyəli fərdi əlaqələr vasitəsilə namizədlərə və onların komandalarına böyük maliyyə dəstəyi verir.
Bu dəstəyin müqabilində ABŞ administrasiyası istər prezident, istər nazir, istərsə də bürokrat səviyyəsində İsrail nə qədər kəskin və ABŞ qanunlarına zidd siyasət yürütsə də, ona maliyyə, hərbi və siyasi dəstək verməyə davam edir. Əksər liderlər bilirlər ki, İsrailə mane olmağa çalışsalar, nə ABŞ-dəki yəhudi təşkilatlarından maliyyə yardımı alacaqlar, nə də yenidən namizəd ola bilərlər. Bu səbəbdən həm Trampın da andiçmə mərasimindən sonra bu kursu izləyəcəyi istisna edilmir.
Digər tərəfdən, hər fürsətdə İsrailə qeyd-şərtsiz dəstək vədləri müsəlmanları, ərəb əhalisini və solun müəyyən hissəsini çox narahat edir. ABŞ-də müsəlman əhalisinin vacib hissəsinin səsini alsa da, Tramp müsəlman seçicilərin narahatlığını aradan qaldıracaq heç bir siyasət təklif etməyib.
Lakin hazırda Demokratlar Partiyasının İsrailin Qəzza və Livandakı əməliyyatlarına daim sursat və maliyyə dəstəyi verməsi ABŞ müsəlmanlarını, solçuları və insan haqları müdafiəçilərini narahat edir. Bu qəzəb və ilişmə halı Trampa münasibətləri nizamlamaq üçün fürsət pəncərəsi açır.
Ukrayna və Rusiya arasında davam edən müharibədə ABŞ-nin Ukraynaya maddi və hərbi dəstəyinin davam edib-etməyəcəyi də müzakirə olunur. Ümumiyyətlə müharibələri və ABŞ ekspansionizmini tənqid etməsi ilə tanınan Demokratlar Partiyası uzun illərdir daha şahin siyasət yürüdür. Əks siyasi mədəniyyəti təmsil edən Respublikaçılar Partiyası, görünür, Trampla birlikdə müharibələri dayandırmaq, daxili problemlərə diqqət yetirmək siyasətini mənimsəyib. Bu baxımdan, Ukraynaya hərbi dəstəyin davam etdirilməməli olduğunu iddia edən respublikaçıların Trampın simasında ciddi dəyişikliklər həyata keçirəcəyini deyə bilərik.
Asif Cəfərov
Ordu.az
